Zaletuok uda osoa iraileko lehen bi igandeei begira pasatzen dugu. Patroiak egun hauetan daude arinen, eta arraunlariak oraintxe daude sasoi sasoian; traineruetako froga guztiak atzean geratu dira, egun hauetan broma gutxi izaten da arraunaren inguruan. Baina batzuontzat hain serioa dena, dirudienez beste batzuentzat festa folkloriko bat besterik ez da, eta azken momentuan ibiltzen dira neurri berriak inprobisatuz (iaz Urrestillatik etorri ziren arraun txikiarekin arpa jotzen); neurri modernoak, hain zuzen ere.
Honen azken adierazlea Elorza patroiak, Itxaso ankekoak, Etxezarreta aurrekalariak eta beraien koadrilak hartutako erabakia da: Portaleta inguruan artekarien presentzia galeraztea. Orain berriz modernoetan modernoenak direla erakutsi nahi digute eta azken momentuko modernitate lezioa eman digute: artekarien presentzia galerazteaz gain beste pauso bat eman, eta beraien ordez apustu makinak ezartzea inprobisatu dute (norbaitek etekin ekonomikorik aterako ote du neurri honekin?) “Oriyo Castron aurretik baietz”, “Tiranek Donostiarrei 35 ezetz” dioten gizon horien egunak kontatuak daude; “bip bip bip INSERT COIN, GAME OVER bip bip bip” dioten tramankulu modernoak hartuko dute lekukoa. Makinak dituen hiria, hiri modernoa da. Gipuzkoa osoko ekonomia hankaz gora jartzeko arriskua omen zegoen artekarien eraginagatik eta badakigu krisi garaitan neurri zorrotzak hartu behar direla. Europako Banku Zentraletik ere Donostiako udaletxeak hartutako neurria txalotu dute.
Lotsagarria da tradizioa eta modernitatea nola manipulatzen dituzten. Duela urte gutxi (2.006) batzuk tradizioaren mozorroa jantzi eta estropaden egunak ezin zirela aldatu konbentzitzen saiatu ziren (begira hemerotekak); tradizioa aitzakiatzat hartuta Donostiarrak hor daude, iraileko lehen bi igandetan lotsagarri ez geratzeko ahaleginak egiten.
Beste proposamen moderno bat ere egingo nieke: Paseo Berrian aparkatzen dituzten arraunlarien autobusei ere OTA kobratzea. Azpiegiturak eta makinak badaude eta horrela Euskal Herriko hiririk ultramodernoena izatearen ohorea izango genuke.
Batzuk zein ederki dauden ixil-ixilik, geldi geldi.
“Begira begira nola, dijuan airean, Orioko txalupa olatu gainean” Horrela dio hainbat urtetan Orion kantatutako bertso zaharrak; baina osteguneko sailkapen estropadan ez genuen horrelakorik ikusteko aukerarik izan. ‘Mirotza’ ez zihoan ez airean, ez olatu gainean. Poparean zuloan sarturik ikusi genuen (zuloan sartuta bai, baina hondoraturik, zanpaturik, burumakur, lur jota… ez). Olatu artean, hauen indarra behar den bezala ezin aprobetxaturik, mutilak eman eta eman, patroiak trainerua behar den bezala zuzendua ekarri eta hala ere ezin olaturik hartu. Dena den, ezin dezakegu esan gaizki bueltatu zirenik, baina ez irabazteko bezain ondo. Urkok ere bere abestian galdetzen zuen: “Zenbat olatu bakartiar galtzen dira?”
Eta hala ere bigarren sartu ziren Urdaibarekiko 12 segundo galduz (iaz gehiago izan ziren eta gero guztiok dakigu nork eraman zuen bandera). Hasieran aipaturiko bertso hori horrela amaitzen da: “Gu gera nagusi, gora oriotarrak” Oriotarrei irabaztea ez da sekula lan erraza izan, eta datozen bi igandeetan ere nahiko lan izango dute Orio atzean usteko.
Eta txanden zozketari buruz zer? Lehen txanda: Donostiarren erreferentziarik ez dugu eta agian sorpresa eman dezakete, baina ez dut uste; galiziarrak ez ziren inongo kinielan sartzen, eta begira non ditugun: denboraldi gris bati ginda jartzen; Hondarribiakoak gorantz doazela erakutsi zuten atzokoan, lan txukuna eginez, eta tradizioz bete behar duten lekua betetzen; Astilleroren beldurra ere nahikoa zabaldua zen, Kantabriatik mamua zetorrela, eta atzokoa behintzat ez zen itxaferoak botatzeko moduko estropada izan. Baina kontuz hauekin, mamuak beti mamu.
Bigarren txandari dagokionez, printzipioz abantaila bat izan dezeketela iruditzen zait: lehen txandakoen denborak ezagutuko dituzte. Hemen laurek erakutsi dute nolako gaitasuna duten, laurek badakite zer den banderak astintzea.
Eta bi txanden hausnarketa hau egin eta gero egia bakarra eta borobila, “berdaderoa” bat da: irabazi nahi duenak gogor eman beharko duela, baborrean eta estriborrean nor dagoen inporta gabe, nor doan lehen ala bigarren txandan kasurik egin gabe. Kontzentrazioa, eta lehen mailako kirolariak direla erakutsiz. (Usain Bolt-i berdin zaio laugarren edo boskarren kaletik korrika egin; berdin zaio Asafa Powell-ek noiz korritu duen eta zer denbora egin duen, txapeldunak badaki une oro zer egin behar duen)
Agian garrantzitsuena nerbioak kontrolatzen jakitea izango da, tentsio horrekin bizitzen ikastea. Traineruetako gaztetxoek gizon bihurtzeko aukera dute, Kontxako bandera baitago jokoan, ez gehiago eta ezta gutxiago ere.
Eta Kontxan zer? Betikoa. 7 traineru urduri, zaleak izerdi hotza kopetean, nora begira, nori entzun, jakin gabe; herrietako plazak ixilik, hutsik. Eta bitartean beste batzuk lasai, igandean lotsagarri ez geratzeko itxaropenarekin gogotsu entrenatzen. Onartuko al genuke Pekingo olinpiada hauetako final bakoitzean txinatar bat egotea, beraiek antolatzaileak direlako argudio ustelarekin? Nahiko lan. Hona hemen ostegunerako nire porra: Urdaibai, Astillero, San Pedro, Orio, Castro, Hondarribi eta Zarautz.
Eta zer zion ba Kortak “Noticias de Gipuzkoan”? Besteak beste, Oriok historian zehar hainbeste bandera irabazi dituela besteek baino diru gehiago izan duelako. Hori historia manipulatzea eta gehiegi sinplifikatzea dela uste dut. Agian, aipatzen duen diru hori, arrantzaleek emandako partillekin berari ordaindu eta Mosku Olinpiadako bidean jartzeko zen. Ez du aipatzen hainbat eta hainbat oriotarren zaletasun eta grina, ezeren truke ibaian pasatako orduak, muxutruk traineruak jasotzeko utzitako txabolak. Agian ez du onartu nahi, arraunlari askok izerditzen duten kamiseta hori hori beraien bigarren azal bat dela, eta diruak ez dituela ibiltzen hemendik hara.